Congres Ouderenpsychologie vanuit systemisch perspectief  (C2612)

Tijdens de centrale opening vertelt klinisch psycholoog en psychotherapeut drs. Jan Baars hoe psychische problematiek bij ouderen kan worden begrepen binnen de context van hun sociale en relationele systemen. Vanuit een levensloopperspectief wordt duidelijk hoe vroegere ervaringen, familiepatronen en maatschappelijke context doorwerken op latere leeftijd. Met de systeemtheorie als basis, krijg je als deelnemer inzicht in hoe je individuele klachten in een bredere context kunt plaatsen en relationele dynamieken kunt herkennen.

Het merendeel van de zorg voor ouderen met gezondheidsproblemen wordt opgenomen door de partner van de patiënt en/of door de volwassen kinderen. We noemen deze mantelzorgers ook wel eens de ‘verborgen patiënten’. Want naast diverse bronnen van stress is er bij de meesten ook sprake van anticiperend rouwen. Tijdens deze lezing laat klinisch ouderenpsycholoog, drs. Luc van de Ven (BE) dan ook zien dat een deskundige begeleiding, door alle disciplines heen, een essentieel deel van kwaliteitsvolle ouderenzorg vormt en wat de preventieve waarde is van dergelijke interventies.

In deze lezing laat Emeritus Hoogleraar Sociologie en expert op het gebied van vergrijzing en intergenerationele relaties Pearl Dykstra zien dat duurzaam ouder worden niet alleen over ouderen gaat, maar over de onderlinge afhankelijkheid tussen generaties. Vanuit een maatschappelijk en familieperspectief wordt duidelijk hoe zorg, werk en sociale structuren met elkaar samenhangen en invloed hebben op keuzes in de levensloop, zoals gezinsvorming en pensionering. Families vormen daarbij de schakel tussen individu en samenleving. De lezing biedt nieuwe inzichten in hoe generaties elkaar beïnvloeden en samen bijdragen aan zorg en ondersteuning in verschillende levensfasen.

Ouderen met psychiatrische of neurodegeneratieve aandoeningen (zoals de ziekte van Alzheimer) bevinden zich niet zelden in verblijfsituaties waarin zorg en behandeling op allerlei niveaus en door vele disciplines tegelijkertijd aangeboden worden. Voor een adequaat op elkaar aansluitend behandelklimaat in deze organisaties is afstemming op meerdere niveaus essentieel. Dat dit ook wel misgaat laat dr. Martin Kat, gespecialiseerd ouderenpsychiater en consulent bij het CCE (het Centrum voor Consultatie en Expertise), zien aan de hand van een aantal praktijkvoorbeelden.
In deze afsluitende voordracht van de dag bespreekt hij het nut van Systeemdenken bij vastgelopen situaties, ook in behandelorganisaties, en hoe dit concreet kan bijdragen aan verbetering van het werkklimaat binnen de verschillende subniveaus of subsystemen.

Verbinding vormt een fundamentele voorwaarde voor het ervaren van levenszin. Wanneer ouderen de verbinding met zichzelf, naasten of de samenleving verliezen kunnen er verlangens naar de dood ontstaan. Deze ervaringen kunnen niet los worden gezien van de systemische context waarin iemand leeft en de invloed van maatschappelijke opvattingen over ouder worden. In deze verdiepingssessie introduceert GZ-psycholoog en cognitief gedragstherapeut drs. Marion Klaver 5 gespreksperspectieven die jou als professional helpen om de systemische en maatschappelijke invloed bij doodsverlangens te herkennen en het ervaren van doodsverlangens te  ondersteunen/behandelen in verbinding met het systeem.

Je zult maar samen ouder en ouder worden. In het huidige cohort ouderen is het niet uitzonderlijk dat mensen al 40, 50 of 60 jaar samenzijn. Hoe hoger de leeftijd, hoe langer de voorgeschiedenis. Er moet dus een schat aan informatie en gegevens zijn om te kunnen achterhalen hoe deze ouderen samen in het leven stonden en zich tot elkaar verhielden.
 
Oudere stellen kunnen ook bij de GGZ in beeld komen. Er kunnen ‘scheurtjes’ ontstaan in de balans tussen de twee, ook in dit soort systemen. Men kan uit elkaar gaan lopen in vitaliteit: het zogenaamde divergentiesyndroom. Kan de relatie het aan? Wat zijn kenmerken van kwetsbare systemen en welke die van de meer stabiele, die de nodige stressoren wel overleven. Deze en nog andere aspecten komen aan bod tijdens de verdiepingssessie van dr. Martin Kat.

Dementie is een ziekte die op latere leeftijd vaak voorkomt. De ziekte is progressief en heeft een invloed op verschillende domeinen van functioneren. Niet alleen het denken, maar ook emotie en gedrag veranderen. Een langer bestaand evenwicht in de partnerrelatie en/of familie raakt verstoord. Wederkerigheid in relaties vermindert, verantwoordelijkheden moeten opnieuw onderhandeld worden. Rolverschuivingen kunnen het gevolg zijn. En hoewel het voldoening kan schenken wanneer men op gepaste wijze en vanuit loyaliteit ondersteuning kan bieden aan een partner of ouder, de verschuiving van verantwoordelijkheden kan toch ook spanning teweegbrengen. Daarnaast komen er bij de confrontatie met dementie binnen families en partnerrelaties niet zelden thema’s van vroeger terug naar boven: familiale dynamieken, oude kwetsuren, ... En er is rouw omwille van actuele en toekomstige verlieservaringen. Omgaan met de impact van een ernstige aandoening zoals dementie vormt met andere woorden in vele families een grote uitdaging. En soms is er daarbij nood aan ondersteuning door een familietherapeut. In deze verdiepingssessie bespreekt klinisch (neuro)psycholoog en systeemtherapeut dr. Lies van Assche (BE) hoe je als therapeut bepaalde reacties kan kaderen en hoe je met families aan de slag kan gaan om veerkracht en welzijn te vergroten.

Werken met ouderen betekent werken met een rijke geschiedenis en een beperkte(re) toekomst. Het perspectief verandert. Op verschillende momenten in het leven, maar zeker ook op latere leeftijd, zal men de balans opmaken: waar sta ik, wat heb ik (niet) bereikt, wat kan en wil ik nog doen met de komende jaren van het leven? Niet alles is mogelijk, dus men moet selectief zijn. Een positieve balans bij de terugblik op het leven zorgt voor voldoening. Men heeft het idee dat er een evenwicht is tussen de eigen verlangens en ambities die men heeft kunnen verwezenlijken, dromen die niet vervuld zijn, en opofferingen die men heeft gedaan voor anderen. Een negatieve balans kan echter aanleiding geven tot (existentiële) crisissen, spanning en conflicten. Op latere leeftijd neemt gemiddeld genomen ook het aantal sociale contacten af, maar men zal in verhouding meer investeren hechte contacten. De volgende vragen worden gesteld: wie zijn de belangrijke personen in mijn leven? Hoe wil ik mij verhouden tot deze mensen? Met wie wil ik (opnieuw) het contact aanhalen? Welke conflicten uit het verleden zijn (nog) niet aangepakt en is dit nog mogelijk? Maar ook: hoe wil ik afscheid nemen van belangrijke anderen en uiteindelijk van het leven? Hoe kan ik het op een goede manier afronden voor mijzelf en in relatie tot anderen? De thematiek van finishing well en verzoening heeft een grote impact op het welzijn van een individu en diens familie. In deze sessie bespreekt klinisch (neuro)psycholoog en systeemtherapeut dr. Lies van Assche (BE) hoe de familietherapeut aandacht kan hebben voor deze thematiek en hoe je een proces van verzoening kan faciliteren.

Broers en zussen delen vaak de langst bestaande relatie in het leven en blijven mogelijk (of misschien wel hopelijk) ook op latere leeftijd nauw met elkaar verbonden. Wanneer ouders ouder worden en zorg nodig hebben, kan deze relatie onder druk komen te staan. Verschillen in zorginzet, betrokkenheid, geografische afstand en onderlinge verwachtingen kunnen leiden tot spanningen, scheve verhoudingen en loyaliteitsconflicten.
 
In deze sessie onderzoekt drs. Jan Baars hoe deze dynamieken zich ontwikkelen binnen familiesystemen en hoe oude patronen hierin doorwerken. Er wordt inzicht geboden in hoe ongelijkheid in zorgverdeling ontstaat, welke impliciete rollen en posities broers en zussen innemen, en hoe dit het functioneren van het bredere familie- en zorgsysteem beïnvloedt.

Ouderen kunnen kampen met meer of minder ernstige, maar vaak verborgen posttraumatische stressklachten. Zonder behandeling zullen die klachten niet verminderen, maar eerder leiden tot comorbiditeit. Door een negatief beeld over de mogelijkheden van psychotherapie op latere leeftijd lopen deze mensen een serieus risico op onderbehandeling.
 
Daarom is deze doelgroep op een stoornisgerichte en leeftijdsbewuste behandeling aangewezen. Een herstelperspectief en systemische gevoeligheid dienen daarbij als belangrijke transdiagnostische invalshoeken. In deze verdiepingssessie bespreekt klinisch psycholoog en psychotrauma therapeut dr. Jeannette Lely de belangrijkste kwalitatieve bevindingen uit behandelonderzoek gericht op ouderen met PTSS in Nederland. Tijdens de sessie worden ervaringen uit de klinische praktijk besproken en uitgewisseld. Je verdiept je in hoe je ouderen met trauma-gerelateerde stoornissen kunt ondersteunen door een herstelgerichte benadering.