In 2009 verscheen de eerste editie van Spel in psychotherapie. Wat maakte dat het na al die jaren tijd was voor een nieuwe editie?
De wereld van de psychotherapie staat natuurlijk niet stil. Sinds 2009 is er veel nieuwe kennis beschikbaar gekomen over spel, psychopathologie, trauma en traumatische gehechtheid en het functioneren van de hersenen. Ook is ons beeld van voor wie en wanneer spel betekenisvol kan zijn veranderd.
In de eerste editie lag de nadruk vooral op spel in de psychotherapie met kinderen. De speltechnieken en de spelsoorten zijn toen uitvoerig beschreven. In de nieuwe editie is dit gebleven maar kijken we breder. Er worden nieuwere spelvormen beschreven zoals het spelgenogram en ‘een wereld in het zand’ maken. Ook integratieve vormen zoals spel met schematherapie komt aan bod. We besteden aandacht aan spel met ouders en kinderen, (vluchtelingen)gezinnen, adolescenten en volwassenen. En culturele diversiteit krijgt nadrukkelijker een plek. Wat ook gebleven is (wel aangepast en herzien), is de uitgebreide beschrijving van een aantal cases in het laatste deel van het boek. In die casuïstiek is vooral het proces in een therapie goed te volgen, inclusief wat de therapeut doet of juist niet doet.
Tegelijkertijd wilden we niet alleen nieuwe technieken toevoegen. We zijn juist opnieuw gaan kijken naar een fundamentelere vraag: wat maakt spel eigenlijk zo bijzonder en waarom kan het therapeutisch werken?
Wat is volgens jou de essentie van spel in psychotherapie? Waarom werkt het zo anders dan wanneer je een kind gewoon vraagt wat er aan de hand is?
Een kind hoeft in spel niet alles onder woorden te brengen. Dat is misschien wel een van de grootste krachten van spel. In spel kan een kind iets uitbeelden, onderzoeken en opnieuw vormgeven zonder dat het precies hoeft te weten of te kunnen vertellen wat het betekent. Het kind kan als het ware een stukje van zijn binnenwereld buiten zichzelf neerzetten.
Spel vertelt soms wat woorden nog niet kunnen vertellen
Interview met Eveline Groothoff
In 2009 verscheen het boek Spel in psychotherapie, het omvangrijke standaardwerk van Eveline Groothoff, Hub Jamin en Eliane de Beer-Hoefnagels. Ruim vijftien jaar later verschijnt een volledig herziene editie. Wat is er veranderd in het denken over spel in psychotherapie? En misschien nog belangrijker: wat is er juist hetzelfde gebleven?
We vroegen Eveline Groothoff naar de kracht van spel, de ontwikkelingen in het vak en haar persoonlijke fascinatie voor deze bijzondere ingang tot psychotherapie.
In spel kan een kind iets uitbeelden, onderzoeken en opnieuw vormgeven zonder dat het precies hoeft te weten of te kunnen vertellen wat het betekent.
Eveline Groothoff
In de nieuwe editie wordt spel ook verbonden aan neurobiologische kennis. Wat voegt dat perspectief toe?
Neurobiologische kennis helpt ons beter begrijpen wat er tijdens spel kan gebeuren. De overwegend non-verbale expressie middels de spelbeelden spreekt hersengebieden aan die een eigen ‘kennis’ vertegenwoordigen. Kennis die overwegend lichamelijk, intuïtief en gevoelsmatig is. Door het spel, door de verbeeldende expressie kan het gebeuren dat geheugenopslag in die gebieden zichtbaar wordt. Door daar vervolgens woorden aan te geven raken belevingen van vroeger en van nu geïntegreerd met de meer rationele en talige kant van de hersenen. Spel werkt dus op neurobiologisch niveau verbindend en zorgt voor een meer gedifferentieerd neuronaal netwerk. Dat is in vele opzichten verrijkend.
Is er iets waarvan je merkt dat we in de afgelopen vijftien jaar anders naar spel zijn gaan kijken?
Zeker. We zijn bijvoorbeeld steeds meer gaan zien dat spel niet alleen een manier is om kinderen beter te begrijpen, maar ook een manier om samen iets te doen en een relatie op te bouwen. Spelend omgaan zorgt voor versterking van de persoonlijke band tussen de spelers. Daarom is ouder-kindspel zo belangrijk. Maar ook spel met gezinnen. Gezamenlijk plezier in een spel zorgt voor een positieve ervaring die een heilzame werking heeft op de hechtingsrelatie.
Je hebt inmiddels heel veel kinderen zien spelen. Wat heeft jou persoonlijk het meest verrast aan de kracht van spel?
Dat kinderen vaak veel meer kunnen laten zien dan we aanvankelijk denken. Soms lijkt een spel heel eenvoudig. Een poppetje valt om, een huis wordt gebouwd, iemand moet weg of er ontstaat een gevecht. Maar wanneer je goed kijkt en vooral wanneer je samen met het kind speelt, kan er ineens een heel verhaal ontstaan.
Wat mij blijft fascineren is dat spel mogelijkheden opent. Een kind kan iets wat in de werkelijkheid vastzit, in het spel opnieuw onderzoeken. Er kunnen andere oplossingen ontstaan. Rollen kunnen veranderen. Iemand die eerst machteloos was, kan ineens sterk zijn.
De kracht van spel is ook te zien en te gebruiken in psychotherapeutische contacten met volwassenen. Het is indrukwekkend hoe volwassenen in een spel uitdrukking kunnen geven aan diep weggestopte gevoelens of verlangens. Indrukwekkend en verrassend om dan samen met hen de betekenissen uit te pluizen die in de spelbeelden, de spelscènes verscholen zitten.
En tot slot: wat hoop je dat professionals meenemen uit de herziene editie én van het 'Congres Spel in Psycotherapie' dat op 29 oktober 2006 plaatsvindt?
Ik hoop vooral dat mensen opnieuw nieuwsgierig worden naar spel. Niet alleen naar de technieken, maar naar wat spel eigenlijk is en waarom het zo’n belangrijke vorm van menselijke expressie en communicatie kan zijn.
En misschien ook dat we onszelf als professionals toestemming geven om weer wat meer te spelen. Want als we willen begrijpen wat spel voor een kind kan betekenen, helpt het als we niet alleen over spel praten, maar ook ervaren wat er gebeurt wanneer je je erin begeeft.
Spel is niet zomaar een hulpmiddel dat je uit de kast haalt wanneer praten niet lukt. Het kan een eigen ingang zijn naar contact, verbeelding, betekenis en verandering.