Psychische problematiek bij ouderen bekijken we nog vaak door een individuele bril. Terwijl ouder worden zich juist afspeelt in een netwerk van partners, kinderen, broers, zussen, vrienden, zorgverleners en maatschappelijke veranderingen.
In dit interview met dr. Martin Kat en drs. Luc van de Ven, gespecialiseerd in respectievelijk ouderenpsychiatrie en ouderenpsychologie, vertellen zij over hun drijfveren, de kracht van systeemdenken en waarom ouderen ons soms uitnodigen om anders te kijken.
Ouder worden doe je nooit alleen
Interview met Martin Kat en Luc van de Ven
18 augustus 2026
In gesprek over ouderenpsychologie vanuit systemisch perspectief
Waarom een systemisch perspectief op mentale gezondheid bij ouderen?
Martin Kat: “Omdat we steeds ouder worden en de vraagstukken rondom ouder worden complexer worden. We kijken in de zorg nog vaak naar de individuele cliënt, terwijl problemen en oplossingen bijna altijd verweven zijn met de mensen om iemand heen.”
“Je hoeft geen systeemtherapeut te zijn om systemisch te denken. Het begint met aandacht voor de relaties en de context van iemand.”
Luc van de Ven
Luc van de Ven: “En juist bij ouderen is die context ontzettend belangrijk. Denk aan partners die zelf kwetsbaar zijn, kinderen die mantelzorg geven of familiepatronen die opnieuw zichtbaar worden. Je mist veel als je alleen naar de persoon kijkt.”
Wat maakt ouderenpsychologie voor jullie zo'n bijzonder vakgebied?
Luc van de Ven: “De levensverhalen. Je ontmoet mensen die een enorme rijkdom aan ervaringen meebrengen. Tegelijkertijd spelen thema's als verlies, afscheid en afhankelijkheid vaak een rol. Dat maakt het werk heel menselijk en heel veelzijdig.”
Martin Kat: “Ik vind het bijzonder dat ouder worden mensen vaak opnieuw laat kijken naar wat belangrijk is. Grote levensvragen komen naar voren: wat betekent dit leven voor mij, hoe kijk ik terug en wat heb ik nog nodig? Dat zijn prachtige, maar soms ook confronterende thema's.”
Jullie hebben het allebei over ‘de context’. Waarom is die zo belangrijk als het gaat om het mentale welzijn?
Martin Kat: “Omdat klachten nooit op zichzelf staan. Natuurlijk spelen partners, kinderen en andere naasten een belangrijke rol. Maar systemisch kijken gaat verder dan het gezin. Ook de afdeling waar iemand verblijft, het behandelteam, de cultuur van een organisatie en zelfs maatschappelijke ontwikkelingen hebben invloed op hoe iemand zich voelt en hoe zorg wordt verleend.”
Luc van de Ven: “Precies. We zijn geneigd te denken in één cliënt en één behandelaar, maar in werkelijkheid maakt iedereen deel uit van meerdere systemen die elkaar voortdurend beïnvloeden. Een verandering in één systeem werkt vaak door in een ander. Dat maakt systemisch werken zo waardevol: je leert met een bredere blik kijken en ontdekt soms nieuwe aangrijpingspunten voor behandeling of begeleiding.”
Het gaat daarbij ook nog om je eigen rol en positie als professional.
“Als professional ben je nooit een neutrale toeschouwer. Je maakt zelf ook deel uit van het systeem.
Martin Kat
Martin Kat: “Als professional ben je nooit een neutrale toeschouwer. Je maakt zelf ook deel uit van het systeem. Soms blijf je iemand heel lang behandelen, soms voel je juist de neiging om snel oplossingen aan te dragen of extra verantwoordelijkheid te nemen. Dan is het interessant om jezelf af te vragen: wat gebeurt hier eigenlijk? Welke rol neem ik in en waarom?”
Luc van de Ven: “Die reflectie is misschien wel de kern van systemisch werken. Niet alleen kijken naar de cliënt en diens omgeving, maar ook naar de invloed van het behandelteam, de organisatie én jezelf. Door nieuwsgierig te zijn naar die wisselwerking, ontstaat vaak meer ruimte om passende keuzes te maken. Soms zit de belangrijkste verandering niet bij de cliënt, maar in hoe wij als professionals naar de situatie kijken en erop reageren.”
Luc, jij schrijft en spreekt onder andere over de positie van mantelzorgers. Waarom verdienen zij extra aandacht?
Luc van de Ven: “Omdat zij vaak ontzettend veel dragen. Ze zorgen, regelen en proberen tegelijkertijd hun eigen leven gaande te houden. Bovendien zijn ze vaak ook al bezig met afscheid nemen van hoe het vroeger was. Hun draagkracht staat regelmatig onder druk, terwijl ze een onmisbare rol spelen.”
Martin, op 6 november organiseren we een gelijknamig congres over ouderenpsychologie. Wat wil jij dat de dag brengt voor deelnemers?
Martin Kat: “Vooral nieuwsgierigheid. Ik hoop dat deelnemers vaker de vraag gaan stellen: wie hoort er nog meer bij dit verhaal? Alleen al die vraag kan je blik op een cliënt volledig veranderen.”
Congres Ouderenpsychologie vanuit systemisch perspectief
Is systeemdenken iets voor specialisten, of eigenlijk voor iedereen die met ouderen werkt?
Luc van de Ven: “Voor iedereen. Je hoeft geen systeemtherapeut te zijn om systemisch te denken. Het begint met aandacht voor de relaties en de context van iemand.”
Martin Kat: “Precies. Soms zit de verandering niet in een ingewikkelde interventie, maar in het besef dat je nooit alleen met één persoon werkt.”
Wat hopen jullie dat professionals over tien jaar anders doen in de ouderenzorg?
Luc van de Ven: “Dat we mantelzorgers eerder zien en ondersteunen. Goede ouderenzorg is nooit alleen zorg voor de oudere.”
Martin Kat: “En dat we meer ruimte maken voor het verhaal achter de klacht. Niet alleen: wat is er aan de hand? Maar ook: hoe leeft iemand, met wie, en wat geeft betekenis?”
Tot slot: wat zouden jullie iedereen die met ouderen werkt graag willen meegeven?
Luc van de Ven: “Neem de tijd om echt te luisteren. Er zit vaak veel meer in een verhaal dan je in eerste instantie hoort.”
Martin Kat: “En vergeet nooit dat je zelden met één persoon aan tafel zit. Ook als de familie er niet letterlijk bij is, zijn de belangrijke anderen altijd ergens in het gesprek aanwezig.”
Misschien is dat wel de kern van systemisch kijken op latere leeftijd: achter iedere oudere staat een netwerk van relaties, verhalen en wederzijdse afhankelijkheden. Wie die verbindingen ziet, kijkt niet alleen anders naar psychische problematiek, maar ook naar de mens die er middenin staat.