Systeemgericht werken als vanzelfsprekende context

Nieuwe opleiding Systeemgericht werken als vanzelfsprekende context
Binnen RINO Groep is een nieuwe zevendaagse opleiding ontwikkeld waarin systeemgericht denken en handelen niet als een afzonderlijke methodiek wordt aangeboden, maar vanaf het begin de vanzelfsprekende context vormt van waaruit de professional kijkt en handelt. Bij de ontwikkeling van het programma sluiten we onder andere aan bij het gedachtegoed uit het artikel De vier kernhandelingen van het Steunend Relationeel Handelen (SRH) als basis voor systeemgericht werken van Mitchell Tiber. Hierin worden de vier kernhandelingen verbinden, verstaan, verzekeren en versterken gekoppeld aan systemische kennis, grondhouding en technieken.

Bij de ontwikkeling van de opleiding is nauwkeurig gekeken naar relevante competenties uit het competentieprofiel van de Systeem therapeutisch Werker (STW) die vanuit de NVRG zijn opgesteld. De opleiding is nadrukkelijk geen STW-opleiding en leidt niet op tot het beroep van STW. Wel wordt binnen de opleiding op hetzelfde niveau gewerkt aan een aantal overeenkomstige systemische competenties en wordt het programma ook ter accreditatie voorgelegd aan de NVRG. De STW-opleiding kent een breder programma en een aanvullende supervisiestructuur, waarin verdere professionele ontwikkeling en beroepsvorming plaatsvinden.

In de opleiding vormt systeemgericht denken en handelen vanaf het begin de vanzelfsprekende context. Hoe kijk jij naar deze keuze als basis voor het opleiden van professionals?
Dat vind ik een logisch uitgangspunt. Systeemgericht werken zou niet iets moeten zijn wat je pas later als een extra perspectief toevoegt. Mensen functioneren altijd binnen relaties en contexten. Gedrag en problemen krijgen betekenis in die context en worden beïnvloed door interacties tussen mensen.

Het programma leert deelnemers om gedrag en hulpvragen niet op zichzelf te bekijken, maar in samenhang met relaties, interacties en de bredere context. Wat vraagt dit volgens jou van de ontwikkeling van een professional?
Het vraagt allereerst om nieuwsgierigheid en het vermogen om niet te snel te denken dat je weet waarom iemand bepaald gedrag laat zien. In plaats van direct te verklaren of oplossingen aan te dragen, probeer je te onderzoeken binnen welke context gedrag logisch en begrijpelijk wordt. Daarvoor moet een professional leren in- en uitzoomen. Soms kijk je heel nauwkeurig naar een interactie tussen twee mensen en op een ander moment juist naar patronen, familiegeschiedenis, maatschappelijke omstandigheden of steunbronnen. Het vraagt ook dat je je bewust bent van je eigen perspectief. Als professional ben je zelf onderdeel van de interactie en ook jouw waarneming en handelen beïnvloeden wat er gebeurt.

Binnen het programma vormen verbinden, verstaan, verzekeren en versterken een belangrijke rode draad. Hoe zie jij deze vier kernhandelingen terug in goed systeemgericht professioneel handelen?
Voor mij kunnen de vier kernhandelingen als een kompas dienen voor systeemgericht handelen. Vanuit verbinden ontstaat een ontmoeting met de ander en werk je aan een relatie waarin je de ander en het systeem kunt leren verstaan. Vanuit dat verstaan kun je onderzoeken wat mensen nodig hebben om zich voldoende veilig en verzekerd te voelen. Vervolgens kun je samen kijken naar aanwezige krachten en mogelijkheden en deze versterken. 

Belangrijk is dat het geen vier opeenvolgende stappen zijn. Het is een circulair proces. Verbinden, verstaan, verzekeren en versterken beïnvloeden elkaar voortdurend. Afhankelijk van wat er binnen een systeem gebeurt, kan het accent steeds verschuiven. Dezelfde vierkernhandelingen zijn ook van toepassing op de professional zelf. In hoeverre kent hij zichzelf en reflecteert hij op zijn eigen handelen. De vierkernhandelingen kunnen dan een kompas zijn voor de innerlijk supervisor van de professional.

De opleiding besteedt veel aandacht aan het aangaan en onderhouden van relaties met cliënten, naasten en andere betrokkenen. Wat maakt volgens jou dat een professional hierin werkelijk systemisch handelt?
Systemisch handelen betekent dat je niet uitsluitend een werkrelatie aangaat met degene die formeel als cliënt wordt gezien. Je probeert verbinding te maken met het systeem en ruimte te creëren voor verschillende stemmen en perspectieven. Dat vraagt onder andere om transparantie, betrouwbaarheid, oprechte interesse en het vermogen om je in verschillende posities in te leven. Je probeert niet vast te stellen wie gelijk heeft, maar onderzoekt samen hoe betrokkenen de situatie vanuit hun eigen context ervaren en waar hun veranderwensen liggen. Daarbij bepaalt de professional niet alleen de richting. Vanuit dialoog en samenwerking zoek je samen met betrokkenen naar betekenis, mogelijkheden en een richting voor verandering.

Het programma sluit aan bij belangrijke competenties uit het NVRG-competentieprofiel van de Systeemtherapeutisch Werker, zoals relationeel en contextueel kijken, meerzijdige partijdigheid en het toepassen van systemische kennis en technieken. Hoe zie jij deze competenties terug in de ontwikkeling die deelnemers binnen deze opleiding doormaken?
Ik zou verwachten dat deelnemers gedurende de opleiding steeds meer leren om minder lineair en individueel naar situaties te kijken. Dus niet alleen denken: dit gedrag wordt veroorzaakt door dit probleem en daarom moet ik dit oplossen, maar onderzoeken hoe mensen en omstandigheden elkaar wederzijds beïnvloeden. Relationeel en contextueel kijken betekent dat je steeds opnieuw probeert te begrijpen wat er tussen mensen gebeurt en binnen welke context dit betekenis krijgt. Meerzijdige partijdigheid vraagt dat je verschillende stemmen serieus kunt nemen, ook wanneer perspectieven of belangen met elkaar botsen.

Systemische technieken kunnen helpen om dit te onderzoeken en zichtbaar te maken. Tegelijkertijd moeten technieken volgens mij altijd ondersteunend blijven aan de grondhouding en de samenwerkingsrelatie. Systemisch werken is meer dan het beheersen van een aantal technieken. Dit programma staat daarom nadrukkelijk ook stil bij de ontwikkeling van de mens als professional. 

Meerstemmigheid en meerzijdige betrokkenheid krijgen een duidelijke plaats in het programma. Wat moeten deelnemers volgens jou ervaren en oefenen om ook bij botsende perspectieven nieuwsgierig en in verbinding te kunnen blijven?
Juist dit moet je niet alleen begrijpen, maar vooral ervaren en oefenen. Het is relatief eenvoudig om nieuwsgierig en niet-oordelend te blijven wanneer je jezelf kunt vinden in wat iemand zegt. Het wordt ingewikkelder wanneer verschillende mensen tegenover elkaar staan of wanneer opvattingen botsen met je eigen normen en waarden. Ik hoop dat de deelnemers juist bij deze situaties nieuwsgierig worden en zich af vragen; ‘wat kan ik van de ander leren?’ Juist door lerende houding komt er ruimte voor de dialoog over overeenkomsten én verschillen. 

Deelnemers moeten daarom oefenen met het verdragen van verschillen, goed luisteren, vragen stellen en ruimte maken voor verschillende stemmen, zonder onmiddellijk te bepalen wie gelijk heeft. Daarbij hoort ook het herkennen van wat deze verschillen bij jezelf oproepen. Meerzijdigheid vraagt niet dat je zelf geen mening of gevoelens hebt, maar dat je leert deze bewust te hanteren, zodat er ruimte blijft voor de verschillende mensen binnen het systeem.

De professional zelf is binnen de opleiding nadrukkelijk onderdeel van het systemische proces. Daarom is er aandacht voor zelfreflectie, de eigen professionele ‘rugzak’ en de invloed van het eigen handelen. Waarom is dit volgens jou essentieel voor systeemgericht werken?
Omdat je als professional zelf onderdeel wordt van de interactie. Je neemt altijd je persoonlijke geschiedenis, professionele ervaringen, normen, waarden, kwetsbaarheden en kennis mee. Die ‘rugzak’ heeft invloed op wat je ziet, hoe je luistert, welke betekenis je aan gedrag geeft en hoe je reageert. Daarom is het belangrijk om je bewust te worden van je eigen innerlijke dialoog en van wat situaties bij jou oproepen. Zelfreflectie is daarmee geen los onderdeel naast systeemgericht werken. Het hoort bij professioneel systemisch handelen. Jezelf als professional kunnen verstaan helpt je om in verbinding met anderen te blijven en bewust keuzes te maken in je handelen.

In het programma worden theorie, systemische technieken, reflectie en oefenen met praktijksituaties met elkaar verbonden. Wat is volgens jou nodig om ervoor te zorgen dat deelnemers hierdoor niet alleen systemische kennis opdoen, maar daadwerkelijk systemisch leren handelen?
Daarvoor moet een opleiding deelnemers voortdurend uitnodigen om theorie aan hun eigen praktijk te verbinden. Na een oefening of praktijksituatie zou de vraag daarom niet alleen moeten zijn: welke techniek heb je toegepast?

In deze opleiding werken deelnemers aan systemische competenties op een niveau dat aansluit bij competenties van de Systeem therapeutisch Werker (STW). De STW-opleiding is breder van opzet en kent daarnaast een supervisiestructuur waarmee wordt opgeleid tot het beroep van STW. Hoe kijk jij naar de positie van deze opleiding als stevige basis voor systeemgericht werken én als mogelijke opstap naar verdere professionalisering richting STW?
Ik vind het belangrijk dat systeemgericht werken niet wordt neergezet als een lichtere vorm van systemisch handelen. Ook binnen een zevendaagse opleiding kun je op niveau werken aan belangrijke competenties, zoals contextueel en relationeel kijken, meerstemmigheid, meerzijdige betrokkenheid en reflectie op jezelf als professional. Binnen dit programma staan we met het kompas van de vier kernhandeling stil bij hoe we een praktische invulling geven aan het systemisch werken. Natuurlijk staan we ook stil bij de theoretische onderlaag, maar het accent ligt meer op ervaren, doen en reflecteren. 

Het verschil zit vooral in de breedte en de verdere professionele vorming. De STW-opleiding kent een uitgebreider programma en supervisie, waardoor competenties verder ontwikkeld en geïntegreerd kunnen worden in het professionele handelen en wordt toegewerkt naar beroepsvorming. Deze opleiding kan daarmee een stevige basis bieden voor professionals die systeemgericht willen leren denken en handelen. Voor deelnemers die zich daarna verder willen ontwikkelen binnen het systemische vakgebied kan de opleiding tegelijkertijd een logische opstap zijn naar verdere scholing, waaronder de opleiding tot STW, al dan niet met vrijstellingen.

Als je vanuit deze uitgangspunten naar ons uitgewerkte opleidingsprogramma kijkt, waar zou jij dan vooral op willen letten? Welke elementen moeten volgens jou zichtbaar zijn om te kunnen zeggen dat systeemgericht denken en handelen daadwerkelijk als rode draad door de opleiding loopt?
Ik zou vooral willen kijken of de systemische uitgangspunten niet alleen zichtbaar zijn in afzonderlijke lesonderdelen, maar daadwerkelijk door het hele programma heen lopen. Waar leren deelnemers verbinden, verstaan, verzekeren en versterken? Waar oefenen zij met verschillende perspectieven en meerstemmigheid? Hoe leren zij kijken naar relaties, interacties, patronen en context? En waar krijgen zij ruimte om zichzelf als professional en als onderdeel van het systeem te onderzoeken? Daarnaast zou ik willen kijken naar de verbinding tussen kennis, houding en vaardigheden. Het risico is anders dat systeemgericht werken uiteindelijk vooral een verzameling technieken wordt.

Voor mij zou de essentie juist zijn dat deelnemers gaandeweg een systemische manier van kijken en handelen ontwikkelen. Wanneer die systemische bril gedurende de hele opleiding herkenbaar is en deelnemers deze leren toepassen in hun eigen praktijk, wordt systeemgericht werken daadwerkelijk een vanzelfsprekende context voor hun professionele handelen.

Roderick Jansen is manager ontwikkeling en innovatie op herstel en verantwoordelijk voor de systeemgerichte opleidingen binnen RINO Groep.

Mitchell Tiber is werkzaam als systeem therapeut binnen de kind en jeugdpsychiatrie is daarnaast trainer positieve gezond, kerndocent binnen de SRH-methodiek en supervisor NVRG. Hij is betrokken bij de opleiding gespreksvoering met ouders, de coach opleiding SRH en nu ook als hoofdopleider van de opleiding systeemgericht werken als vanzelfsprekende context.